کلیات و روش های فنون تدریس

نقیضه و نقیضه پردازی در ادب فارسی (پارودیparody)

               شعری است که به تقلید از شعر دیگری گفته شده و مبتنی بر طنز و هزل است و در حقیقت اثر دومی ، اثر نخستین را سخره گرفته است . پارودی معمولا در عالم شعر است اما می­تواند در نثر هم باشد .این شیوه در ادبیات ما چندان رواجی نداشته است اما شاید بتوان شعرهای اطعمه و اشربه­ی بسحاق را که بعضا به تقلید از غزلیات حافظ یا سعدی سروده شده است پارودی دانست از نمونه­های متأخر آن« خارستان» ادیب کرمانی است که در آن سبک گلستان را به طنزتقلید کرده­است¹ .

            نقض در لغت به معنی ویران کردن بنا و شکستن استخوان و گسستن رشته و برهم زدن پیمان ضبط شده­است و نقیض و نقیضه به معنی مخالف است . اما در اصطلاح نقیضه منظومه­ای است که با روحیه­ای مخالف منظومه­ی دیگر ساخته شده­باشد.

          وهم چنین مقابله­ی بین دو شاعر چنان که یک و یا چند بیت شاعر دیگر را جواب ضد ، نقیض یا مخالفی از لحاظ قول و فعل و لفظ و مفهوم بدهد.

            پارودی ، تبدیل اثر ادبی بسیار جدی به اثر دیگری که بسیار مضحک باشد و در معنی مجازی تقلید کردن و مصنوعی ساختن و نیز پارودی، مهمل کتابی را نوشتن و تقلید کردن و پارودی نویس را هجا نویس ترجمه کرده­اند.

          هدف از نقیضه پردازی:

           غرض از نقیضه پردازی می­تواند لذت بردن شاعراز تقلید وتوصیف و در واقع خلق مجدد حالات و اوضاع و امور و هم چنین تصویر اشخاص و اشیایی که در زندگی با آن سرو کار دارد.در کنار این لذت هنری فواید ضمنی دیگر از تأثر و تزکیه و تطهیر و عبرت و استهزا و ضحک و شعف نیز حاصل می­شود.

غرض و غایت یک دسته­ از نقیضه ها تنها استهزا و مسخره کردن محض است و نقیضه کسوت هزلی است برای نزدیک شدن به هجا مثل نقایض سوزنی و بعضی آثار عبید.

غرض دیگر تفنن و تفریح در ملایمات هزل و مزاح محض برای شوخ طبعی و شوخی مثل بعضی از نقایض اطعمه ستایان ، چون بسحق اطعمه ، احمد اطعمه ، خضری استرآبادی . مثل: حکایت آورده­اند که وقتی این شطح شاه نعمت الله ولی که گفته است:

                   گوهر بحر معرفت ماییم                   گاه موجیم و گاه دریاییم

                    ما بدان آمدیم در عالم                   که خدا را به خلق بنماییم

          به مولانا بسحق اطعمه رسید به شیوه­ی خود آن شطح را چنین نقیضه کرد:

                  رشته­ی آَش معرفت ماییم                    گه خمیریم و گاه بغرایم

                  ما از آن آمدیم در مطبخ                    که با ماهیچه قلیه بنماییم

            شاه نعمت الله که وصف نقایض و این نقیضه­ی بسحق را شنیده بود چون به شیراز رسید و بسحق را بدید باری گفت: « خوب پس رشته­ی آش معرفت شمایید. » بسحق جواب داد آری چون ما نمی توانیم از خود الله بگوییم لاجرم از نعمت الله می­گوییم.

غرض اجتماعی و انتقادی مثل بعضی نقیضه­های عبید زاکانی ، یغمای جندقی و در عصر ما آثار  نقیضی دهخدا  و صادق هدایت و بعضی آثار صادق چوبک مثل:« قطعه­ی اسائه­ی ادب»

از نقیضه پردازان می­توان از افراد زیر نام برد:

1- سوزنی سمرقندی ، از شاعران مشهور قصیده­سرا و هزال استاد و شاعر قرن ششم هجری که در قسمت غزل­های هزلی خویش ، بسیاری از غزل­های سنایی و چند تن از شعرای معاصر و متقدم بر عصر خود را جواب گفته و به هزل ، استقبال و نقیضه کرده­است.

مثلا در شعر : مر شعر تو را نقیضه­ای گفتم           این بود و جز این نبد سزای تو

                 این است جواب این کجا گوید         « ای گشته ز تابش و صفای تو»

که ناظر به این غزل سنایی بوده­است:

              « ای گشته زتابش و صفای تو               آیینه­ی روی ما قفای تو

               من بنده­ی زندگانی خویشم                لیکن نه برای خود برای تو»

2-مهری عرب ، از هزالان اواخر ایام صفویه که نامش سید علی  واهل جبل عامل بوده و در ایران زندگی کرده و ظاهرا تنها برای تفنن و تردماغی این گونه ابیات می­ساخته و جز این قبیل کارها ، شعر جدی هم دارد . از نقیضه­های اوست:

       الا یا ایهاالساقی ادر کأسا و ناولها                   خمارالباده الدوشینه کشتی اهل محفلها

       به زور الگریه ما رفتی الی عند النگار آخر        رقیب الخرس ماندی عاقبت کالخر فی گلها

      شه خوبی لو علی رغم الرقیبان می­شوی امشب    علی گردن شمادستین ما هر دو حمایل ها

3- شرف اصفهانی، اسمش میرزا حسین است که به مزاح و ظرافت معروف و به نظم ابیات بی معنی مشعوف که وقتی مدعی شده که چند مثنوی به وزن کتب خمسه­ی نظامی و خسرو دهلوی منظوم نماید به طوری که بیتی از آن جمله را معنی نباشد. مقرر شد که اگر از عهده­ی دعوی برآید به هربیتی مثقالی سیم ناب گیرد واگر بیتش را معنی بود به هر بیتی دندانی از او برکنند و برمغزش کوبند چنین کرد و بر سه بیت معنی بر بستند و سه دندانش برکندند و بر سرش کوفتند و تتمه را به وعده وفا کردند از اسکندر نامه­ی اوست.

                  اگر عاقلی بخیه بر مو مزن                       به جز پنبه بر نعل آهو مزن

                  سوی مطبخ افکن ره کوچه را                 منه در بغل آش آلوچه را

                  که نعل از تحمل  مربا شود                    به صبر آسیا کهنه حلوا شود

                  ز افسار زنبور و شلوار ببر                       قفس می­توان ساخت اما به صبر²

                                                    نمونه­ای از نقیضه­ی معاصر

             پاره ترین قسمت دنیا³

            ...... کفش­هایم کو؟

             دم در چیزی نیست.

       لنگه­ی کفش من این جاها بود

        زیر اندیشه­ی این جا کفشی

        مادرم شاید این جا دیشب

       کفش خندان مرا ، برده باشد به اتاق

        که کسی پا نتپاند در آن

       هیچ جایی اثر از کفشم نیست

       نازنین کفش مرا درک کنید

        کفش من کفشی بود

        کفشستان

       و به اندازه­ی انگشتانم معنی داشت ........

       پای غمگین من احساس عجیبی دارد

       شست پای من از این غصه ورم خواهد کرد.

        شست پایم به شکاف سر کفش، عادت داشت....

        نبض جیبم امروز

        تندتر می­زند از قلب خروسی که در اندوه غروب

        کوپن مرغش باطل بشود.....

        جیب من از غم فقدان هزار و صد و هشتاد و سه چوق

        که پی کفش ، به کفاش محل خواهد داد

        « خواب در چشم ترش می­شکند.»

        کفش من پاره ترین قسمت این دنیا بود

        سیزده سال و چهل روز مرا در پا بود

       « یاد باد آن که نهانش نظری با ما بود.»

       دوستان کفش پریشان مرا کشف کنید                  

       کفش من می­فهمید که کجا باید رفت،

       که کجا باید خندید.

       کفش من له می­شد گاهی

       زیر کفش حسن و جعفر و عباس و علی

       توی صف­های دراز                                                         پی نوشت­ها :

      من در این کله­ی صبح، پی کفشم هستم                     ¹ انواع ادبی ، سیروش شمیسا

       تا کنم پای در آن                                             ² نقیضه و نقیضه سازان  مهد­ی اخوان ثالث

       و به جایی بروم                                                ³ مجله­ی گل آقا کیومرث صابری

       که به آن« نانوایی» می­گویند

       شاید آن جا بتوان ، نان صبحانه­ی فرزندان را

       توی صف پیدا کرد                                                                      

        باید الان بروم...... اما نه                                                 

        کفش هایم نیست کفش­هایم .... کو؟                                                             « تهیه کننده: محبوبه­ کامرانی»